اختصاصی کلانشهر: یوسف شجاعی (کارشناس ارشد آب و هواشناسی)، سمانه نگاه (دکتری هواشناسی)، نیما فرید مجتهدی (دکتری آب وهواشناسی)- آن چیزی که در چند سال اخیر چالش های پاییز و زمستان های کم بارش استان را با بحرانی فزاینده مواجه کرده بهاری است که از دست رفته. کم و بیش بسیاری از ما سال هاست که رفتارهای غیرعادی و غیرمعمول زمستان، به ویژه ماه آخرش اسفند و بهار به ویژه فروردین را شاهد هستیم.

روزهای خشک، کاهش بارش ها، کاهش ابرناکی، افزایش دما، همگی اینها اگر به عنوان شهروند عادی که رابطه الزاما خاصی با دنیای پیرامونی ندارد اشکال چندانی بوجود نمی آورد. ولی مشکل آنجا خود را نشان می دهد که سروکار با طبیعت و آب و هوا باشد.
یا به عنوان کسی که به شغل کشاورزی و دامداری مشغول هستید چه به عنوان کسی که مثلاً درگیرِ برنامه ریزی تورهای گردشگری می باشید.

فرقی ندارد کدام؛ مشکل این است سیستم مطابق رویه قبلی کار نمی کند و اتفاقاً همین بخش آن خیلی مشکل است. در این یادداشت تاکید بر از بین رفتن شرایط گذار فصل های در شرایط آب وهوایی گیلان به ویژه طی دو ماه مهم اسفند و فروردین است که نقش مهمی در اقتصاد کشاورزی استان دارد.

تحلیلی بر شرایط آب وهوای اسفند ۱۴۰۳ و فروردین ۱۴۰۴

نگاهی به تفاوت های سال های منتهی به دهه اخیر، شاید گواه جالب توجهی در زمینه نقش گرمایش جهانی در دمای هوای استان شده است.

برای نشان دادن اهمیت و تاثیر منفی از بین رفتن فصول، بهار را به دلیل نقش و اهمیتی که در کِشت بسیاری از محصولات در گیلان از جمله برنج، مرکبات و چای دارد، نمونه قابل توجهی برای بررسی است. بنابراین دو ماه اسفند و فروردین به دلیل اهمیت ویژه شرایط آب و هوای در مسئله زادآوری و شروع فصل کِشت مورد توجه قرار گرفته است.

میانگین ۷۰ ساله عدد میانگین کمینه دمای اسفند ماه در استان گیلان نشان از رقم ۴/۷ بوده است این رقم در یک روند افزایشی پیوسته بوده است با نگاهی به تقسیم بندی های دهه ای این تفاوت کاملا قابل مشاهده است. میانگین کمینه ۳۰ ساله رشت به ۵/۴، میانگین کمینه ۲۰ ساله به ۵/۷ و میانگین یک دهه اخیر به ۶/۱ درجه سلسیوس رسیده است. بنابراین ماه اسفند در جلگه گیلان به طور میانگین ۲ درجه گرم تر شده است. این وضعیت خود را در شرایط دمایی بیشینه هم نشان می دهد.

میانگین بیشینه ۷۰ ساله رشت برابر با ۱۲/۷ بوده است. این رقم در میانگین ۳۰ ساله خود را ۶/۱۳، در میانگین ۲۰ ساله، به ۹/۱۳ و میانگین ۱۰ ساله اخیر به ۱۳/۶ رسیده است. بنابراین با یک حساب سرانگشتی میزان افزایش میانگین دمای بیشینه در استان به حدود یک و نیم درجه می رسد. میانگین دمای بلندمدت در طی دوره ۷۰ ساله، برابر با ۸/۷ درجه سلسیوس است. میانگین ۳۰ ساله ۹/۵، میانگین ۲۰ ساله ۸/۹ و میانگین ۱۰ ساله اخیر ۱۰ درجه سلسیوس است.

ماه فروردین نیز در این زمینه حرف هایی برای گفتن دارد. هرچند اتفاقی که در ماه فروردین رخ می دهد نسبت به ماه اسفند از شدت کمتری برخوردار است.

میانگین دمای کمینه بلندمدت برابر با ۸/۲ درجه سلسیوس است، این رقم در میانگین ۳۰ ساله به ۸/۸ درجه سلسیوس، می رسد هرچند میانگین ۲۰ ساله نیز برابر با ۸/۸ است و تغییری خاصی را نمایش نمی دهد ولی در دهه اخیر با رشد یک دهم، به ۹/۸ رسیده است. هرچند گرمایش در منطقه وجود داشته است ولی میزان آن به کمتر از یک درجه سلسیوس می رسد.
این مسئله در میانگین بیشینه ایستگاه رشت در فروردین دیده می شود میانگین بلندمدت ۷۰ ساله ایستگاه تا میانگین ده ساله اخیر، اختلاف و افزایش نشان از افزایش نیم درجه ای دارد.

میانگین دمای روزانه بلندمدت ایستگاه رشت هم هرچند روندی افزایش داشته ولی این روند با شیبی خفیف ادامه پیدا کرده و از ۱۲/۸ نرمال بلندمدت به ۱۳/۵ در ۱۰ ساله اخیر رسیده است.

 

                   مقایسه روزانه دمای کمینه فروردین ۱۴۰۴ و میانگین ۱۰ ساله اخیر با دمای کمینه نرمال

 

                   مقایسه میانگین روزانه دمای فروردین ۱۴۰۴ و میانگین ۱۰ ساله اخیر، با دمای نرمال روزانه

 

هرچند روندهای کلی استان گیلان نشان از کاهش جدی حجم بارش نداشته است اما، بررسی روند بارش سالانه، نشان از کاهش کلی دارد. با توجه به میانگین بارش مناسب ماهانه و سالانه استان، این حجم کاهش خیلی قابلِ توجه نیست. بررسی روند بارش اسفند ماه نشان از کاهش ناچیز مقدار عددی آن دارد. میزان بارش از ۱۱۴ میلی متر در بلندمدت به ۱۰۸ میلی متر در ده ساله اخیر رسیده است که البته این با حجم کاهش بارش ۳۰ ساله و ۲۰ ساله،فرق دارد. این مسئله در ماه فروردین متفاوت است.

در ماه فروردین میزان بارش بلندمدت از ۷۷ میلی متر در دهه آخر به ۸۲ میلی متر رسیده است. این روند افزایشی در میانگین ۲۰ ساله اخیر نیز خود را نشان می دهد. با این حال، نگاهی به پراکنش بارش نشان از تغییر رفتار آن به رفتار نابهنجار است. نظمی که از دیرباز در بارش های اسفند و فروردین گیلان بود، و نماد آن بارش های ریزدانه ای بود که به شکل مستمر و مطلوب گیلان را سیراب می کرد. بنابراین تغییر اندک میزان بارش، دلیلی بر نبود تنش های آبی نیست چون به هنگام نبودن بارش ها، اثرات منفی خود را خواهد گذاشت.

 

 

                                                  مقایسه روزانه بارندگی اسفند ۱۴۰۳ با بارندگی نرمال
 

چیزی که در رفتار آب و هوایی استان گیلان ملموس است تضعیف فصول اعتدالی چون پاییز و بهار و کشدار شدن شرایط تابستان است.

در این بین، فصل سرمایش نیز به نفع فصل گرما، شرایط را واگذار کرده است. بنابراین به نظر می رسد استان گیلان فعلا تبدیل به استانی با دو فصل گرم و سرد و البته که فصل تَر و خشک تبدیل شده است.

اگر پاشنه رفتار مدیریت زندگی فردی، کار و مدیریت کلان استان برهمان پاشنه تعریف ذهنی ما از شرایط سابق آب وهوایی بگردد نه آن چیزی که الان وجود دارد و در آینده وجود خواهد داشت، شرایط بحرانی که این روزها، اکثر مناطق کشور به آن دچارند، در آینده نزدیک برای گیلان هم خواهد بود.
ما برای زندگی کردن و بودن، نیاز به این داریم که خود را سازگار کنیم با آنچه وجود دارد نه آنچه که می پنداریم. دیرزیستی مردم در این دیار، بر پایه خردِ تاریخی-آب و هوایی بوده است در این جغرافیا نمی توان با همزیستی نکردن با طبیعتِ کمتر برخوردار، راه بی جایی برد.